اهورا

ملاحظاتی مجمل در شناخت و تاریخ اسم خلیج فارس

    خلیج فارس دربخش غربی آسیا وجنوب کشورایران قرارگرفته وچون پیشرفتگی آن درخاک فارس که جزئی ازایران است بیشترازجاهای دیگراست ومالکیت آن ازقدیمترین دورانها با دولت وملت ایران بوده ،لذا آنرا خلیج فارس نامیده اند. به طورکلی عظمت و وسعت سرزمین آباد پارس درمنابع عربی به عنوان دلیلی درتوجیه تسمیه دریای پارس اقامه شده است. وسعت این دریا حدود 232850کیلومترمربع است .([1] )که گسترش آن برعکس دریای خزر درطول جغرافیایی است. طول آن درحدود 900 کیلومتر وعرض آن 180 تا 300 کیلومترمتغییراست که درتنگه ی هرموز به حداقل می رسد . درخلیج فارس نزدیک به 130 جزیره کوچک وبزرگ وجود دارد . جزایرشمالی غالباً مسکونی اند درحالی که جزایرجنوبی وشمال غربی به دلیل مرجانی بودن بیشترغیرمسکونی اند.     

    تاریخ وتمدن بشرازکرانه های خلیج فارس آغازگشته است . بنابراین خلیج فارس اولین دریایی است که انسانها ی روی آن با قایق های کوچک بحرپیمایی کرده اند. درهرحال اولین دسته ی انسانهای دوران کهن ( فینیقیها،بابلیها،کلدانیها،سومریها،آشوریها) وپس ازآن یونانی ها ،ایرانی ها وعربها در آبهای خلیج فارس کشتیرانی کرده اند.

  خلیج فارس یکی ازپُرآوازه ترین دریاهای جهان است وازدوره باستان تا به امروزقابل توجه وپراهمیت است ، این دریا ازمراکزمهم صیدمروارید و ماهی بوده ، ودرسده ی اخیربه دلیل وجود منابع بی کران نفتی ،توجه بیشترجهانیان را به خود جلب کرده است. حیات سیاسی واقتصادی ایران وهمسایگان عربی آن وابسته به خلیج فارس است.

    ژان ژاک پرینی  مولف کتاب خلیج فارس می نویسد : « تنها ملتی که درطول تاریخ برکرانه های خلیج فارس همسایه بوده و هنوزهم پابرجاست ومیراث حاکمیت خود را تا کنون نگهداری نموده است ،ایران است . » ([2])

  خلیج فارس ازقدیم الایام مورد توجه جغرافی دانهای یونانی واسلامی بوده است و این دریا را یکی ازچهاردریای داخلی دنیا معرفی کرده اند . چهاردریای بزرگ داخلی ازنظریونانیان :

1-    دریای متوسط یا خلیج روم Roman Gulf  ( دریای مدیترانه )

2-    دریای کاسپین Caspian Sea  (دریای خزر)

3-    خلیج عربی Arabian Gulf  (بحراحمر،دریای سرخ امروزی)

4-    خلیج فارس Persian Gulf

   یونانیان خلیج فارس راSinus Persicus  نامیده اند. دانشمندان اسلام وعرب ازخلیج فارس با عنوان  بحرفارس یادکرده اند .( [3])

   دریای پارس باستان گسترده ترازامروزبوده وشامل دریاهای ؛ خلیج فارس ،دریای عمان،دریای عرب،خلیج عدن،دریای سرخ وخلیج سوئز بوده است . ودرقرن چهارم هجری درکتاب صورة الارض نوشته ی حوقل (تالیف 367 ه.ق) است ، که وسعت دریای فارس با حدود کنونی (خلیج فارس ) تطبیق می یابد.

  ترکیب اسمی خلیج فارس ازقرن بیستم میلادی استعمال جهانی پیداکرده و به جای ترکیب بحرفارس به کارگرفته شده است.

   درقرآن سوره ی رحمان آیات 20 و 21و 22 « مرج البحرین یلتقیان (20) بینهما برزخ لایبغیان (21) فبای آلاء ربکما تکذبان (22) . روانه کرد دو دریا را تا  بهم برسند و حائلی میان آن دو قرارداد تا بهم زیادتی نکنند . پس کدامیک از نعمتهای پروردگارتان را کتمان می کنید ». جغرافی دانان جهان اسلام وعرب چون ابوبکراحمد بن محمد معروف به ابن فقیه درکتاب البلدان (تالیف 279 ه.ق ) منظور از آن دو دریا را ،دریای فارس (خلیج فارس) ودریای روم (دریای مدیترانه ) تفسیرکرده اند.([4])

     نام خلیج فارس دراعصارمختلف تاریخی

1-    قدیمی ترین نام خلیج فارس نامی است که آشوری ها گذاشته اند با عنوان " نارمرتو" .

2-    درکتیبه های داریوش اول هخامنشی « درایا هچا پارسا آئی تی » دریایی که از پارس می آید ،گفته شده است .

3-    ساسانیان خلیج فارس را « دریای پارس » گفته اند.

4-    دردوره اسلامی بیشترخلیج فارس را با لفظ عربی " بحرفارس " یادکرده اند.

5-    هرودت مورخ شهیریونانی این دریا را « اریتره » خوانده است .

6-    فلادیوس آریانوس مورخ یونانی خلیج فارس را « پرسیکون کا ای تاس » نوشته است.

7-    استرابون جغرافی دان یونانی چون فلادیوس از خلیج فارس با عنوان « پرسیکون کا ای تاس » یاد کرده است .

8-    بطلمیوس دانشمند علم هیئت وجغرافیای قدیم خلیج فارس را « پرسیکون سینوس » نامیده که درست در معنای فارسی خلیج فارس است.

9-    کوین توس کورسین مورخ رومی عصرباستان درمکتوبات خود خلیج فارس را  « آکوارم پرسیکو»  یعنی آبگیرپارس ذکرکرده است.

10-                       ترجمه ی اصطلاح لاتینی « سینوس پرسیکوس» دردیگرزبانهای جهان باقی مانده وهمه آنها خلیج فارس را با این نام  خوانده اند. ([5])

  کلمه ی پارس در همه ی عنوانها ی این دریا در زبانهای مختلف درادوارتاریخی وجود دارد واین امرمبین این موضوع است که خلیج فارس به سرزمین پارس (ایران) تعلق داشته است.

      نام خلیج فارس درکتب مورخین اسلامی

1-     احمد بن محمدبن اسحاق بن ابراهیم همدانی معروف به ابن فقیه درکتاب خود "مختصرکتاب البلدان" ،خلیج فارس را دریای پارس نامیده است .

2-     ابوعلی احمد بن رستم درکتاب " اعلاق النفیسه " خلیج فارس نوشته است.

3-     ابواسحاق ابراهیم بن محمد استخری درکتاب خود با عنوان " المسالک والممالک" ازخلیج فارس با عنوان بحرفارس نام برده است .

4-     ابوریحان بیرونی درآثارخود " التفهیم لاوائل صناعة التنجیم "و نیز" قانون مسعودی "  خلیج فارس نوشته است.

5-     ابوالقاسم محمدبن حُوقل درکتاب " صورة الارض " بحرفارس نگاشته است.

6-     قدیمی ترین کتاب جغرافی " حدودالعالم من المشرق الی المغرب" که مولف آن نامشخص است وبه سال 372ه.ق نگاشته شده ،دریای پارس نوشته است.

7-     بزرگ بن شهریاررامهرمزی دریانورد ایرانی قرن چهارم هجری درکتاب " عجائب الهند" خلیج فارس ذکرکرده است.

8-     ابن بلخی مولف فارسنامه خلیج فارس گفته است.

9-     جرجی زیدان نویسنده شهیرلبنانی دراثرخود " التمدن الاسلامی" لفظ خلیج فارس را نوشته است.

با توجه به شواهد ومدارک مسجلی که درباب تاریخ نام خلیج فارس دراعصارمختلف ازقدیمی ترین ازمنه تا امروز که بیشترنویسندگان ومورخان آن غربی وعربی نیزهستند وما نیزبــــــه

نمونه هایی ازآنها اشاره کردیم ،اما بازهم مغرضین ودشمنان ایران آگاهانه ازخلیج فارس بــــا

عنوان جعلی خلیج عربی - که چیزی جزتوطئه ودخالت سیاسی بیگانگان نیست-  یاد می کنند.

درپاسخ به این گزافه گویی وتحریف ، دکترمحمدجوادمشکور(مورخ،محقق ونویسنده شهیرایرانی) درجلداول سمینارخلیج فارس می نویسد: « خلیج فارس همان دریای ایران است ومنظورازخلیج عربی همانا بحراحمریا بحرقلزم ویا دریای سرخ (میان شبه جزیره عربستان وقاره افریقا)است. وشواهدی بسیارمبرهن وعلمی برای اثبات مدعایش به قرارزیربیان داشته است :

1-     هرودت (پدرتاریخ) مورخ یونان باستان درسال 425 ق.م درتاریخ معروف خود نام بحراحمر(دریای سرخ) را مکررخلیج عرب نوشته است .

2-     هکانایوس ملظی ازدانشمندان قدیم یونان ملقب به پدرجغرافیا درنقشه اش بحراحمررا خلیج عرب ترسیم کرده است.

3-     دردایرة المعارف البستانی جلد 7 درباره ی خلیج فارس ( الخلیج العجمی والخلیج العربی) ذکرشده، که منظورازخلیج عجمی ،خلیج فارس ومنظورازخلیج عربی ،بحراحمریا دریای سرخ است.

4-     استرابن جغرافی دان یونانی، دریای سرخ را به نام خلیج عرب یادکرده است.

5-     بطلمیوس جغرافی دان یونانی، اسم بحراحمر را به زبان لاتین آرا بیکوس سینوس یعنی خلیج عربی نوشته است.

سخن آخراینکه با توجه به آنچه گفته شد و نیز مستندات محکمی که دکترمشکورارائه داده است درواقع این خلیج عربی است که باید هویت وموقعیت آن پیدا و شناخته شود وبحث وجدل بایستی برسر اسم خلیج عربی ودریای سرخ باشد ، نه اسم  و رسم  و نه هویت وتاریخ خلیج همیشگی فارس . 

منابع :

1-    مطالعاتی درباب بحرین وجزایروسواحل خلیج فارس ،استادعباس اقبال آشتیانی،انتشارات اساطیر،تهران،1384

2-    تاریخ خلیج فارس وممالک همجوار،دکترمحمدباقروثوقی،انتشارات سمت،تهران ،1384  

3-    تاریخ سیاسی خلیج فارس ،صادق نشات ، انتشارات شرکت نسبی کانون کتاب ،تهران1345

4-    جغرافیای تاریخی خلیج فارس ، پیروزمجتهدزاده، تهران 1345

5-    خلیج فارس،احمداقتداری،انتشارات فرانکلین ،تهران،1344

6-    خلیج فارس مهدپارسیان،محمودمقدس جعفری،انتشارات اقبال،تهران، 1386

7-    فارسنامه ،ابن بلخی ،به تصحیح گای لسترنج ،انتشارات دنیای کتاب ،تهران 1363

8-    خلیج فارس،آرنولد ویلسون،ترجمه محمدسعیدی،انتشارات علمی وفرهنگی،تهران 1366