سلسله سامانیان به سال ۲۷۹ ه.ق در ماوراء النهر (آسیای میانه امروزی) توسط پسران سامان خدات تأسیس شد. مؤسس سلسله سامانی امیر اسماعیل سامانی بود. سامانیان از اصیل ترین و نژاده ترین خاندان ایرانی بودند و در واقع زنده کنندگان تاریخ و فرهنگ و ادبیات و هنر ایران زمین بودند.

قرن چهارم هجری قرن سامانیان است. چرا که تمام نمودها و عناصر ملی و مذهبی ایرانیان با حمایت این خاندان ایراندوست میهن پرست به اوج اعتلای خود می رسد و دوره زرین ایران اسلامی دراین قرن با نام سامانیان متجلی است! 

پایتخت اصلی و ماندگار سلسله سامانیان : بخارا بود . که امروزه شهری در ازبکستان است.  

از دیگر شهرها مطرح ایران عصر سامانی؛ سمرقند ( این شهر در واقع خاستگاه و پایتخت دوم سامانیان محسوب میشد) . فرغانه ، نيشابور، بلخ ، ري ،مرو،اشروسنه و (چاچ؛ که امروزه با نام تاشکند پایتخت امروزی ازبکستان شهرت دارد). دولت سامانی سرانجام به سال 389 هجری توسط دولت خارجی قراخانیان که همسایه شمال شرقی سامانیان بودند با رهبری شاه خود به نام ایلک خان ترک منقرض شدند. سامانیان اولین دولت ایرانی دردوره تاریخ بعد از اسلام بودند که توسط یک قدرت خارجی ساقط شدند.